człowiek
Autor: Olga Orzyłowska-Śliwińska | dodano: 2012-08-09
Jaki jest mechanizm działania leków przeciwbólowych?

Jaki jest mechanizm działania leków przeciwbólowych?

Odpowiada dr n. biol. Olga Orzyłowska-Śliwińska.

Ból pojawia się w wyniku urazu mechanicznego, termicznego lub chemicznego albo procesu zapalnego czy nowotworowego. Wyzwalane są wtedy przekaźniki (prostaglandyny, substancja P, kininy, jony potasu i inne), które pobudzają receptory bólowe (nocyceptory; znajdują się one w różnych tkankach organizmu, nie ma ich jednak np. w mózgu). Oczywiście bodziec musi być odpowiednio silny. Impuls nerwowy z takiego receptora zostaje przesłany najpierw do rdzenia kręgowego, a następnie do kory mózgu, gdzie powstaje wrażenie bólu. Po drodze jest przekazywany z neuronu na neuron, pokonuje więc synapsy – biorą w tym udział związki chemiczne zwane neuroprzekaźnikami, wydzielane przez błonę presynaptyczną (przed synapsą) i łączące się z odpowiednim receptorem w błonie postsynaptycznej (za synapsą). Substancje przeciwbólowe działają na różnych etapach przewodzenia bodźca.

Najczęściej zażywamy nienarkotyczne leki przeciwbólowe. Należy do nich popularny paracetamol. Hamuje on aktywność cyklooksygenazy COX-3 występującej w ośrodkowym układzie nerwowym – wskutek tego spada wytwarzanie prostaglandyn, a to powoduje zmniejszone odczuwanie bólu. COX-3 jest wariantem COX-1 (cyklooksygenazy stale obecnej w wielu typach komórek). Istnieje też COX-2 będąca indukowalną postacią enzymu, której ekspresję wzbudzają m.in. mediatory prozapalne. Prawdopodobnie paracetamol wywołuje też aktywność zstępującej drogi serotoninowej, która powstrzymuje transmisję sygnałów bólowych w rdzeniu kręgowym.

Co ważne, powyżej określonej dawki siła działania paracetamolu się nie zwiększa. Jest to tzw. efekt pułapowy. W przypadku stosowania paracetamolu u dorosłych dawka, powyżej której nie następuje wzrost aktywności farmakologicznej, to 1000 mg. Wspomniany efekt dotyczy też innych leków. Paracetamol wykazuje bardzo słabe działanie przeciwzapalne. Nie powoduje zahamowania syntezy prostaglandyn w pozostałych tkankach, dzięki czemu nie wywołuje takich skutków ubocznych, jak niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ).

NLPZ też należą do nienarkotycznych środków przeciwbólowych. Ich nazwa pochodzi od tego, że wykazują odmienną budowę od związków o działaniu przeciwzapalnym – kortykosteroidów. Wśród NLPZ można wymienić: naproksen, ketoprofen, diklofenak, ibuprofen i kwas acetylosalicylowy (aspiryna). Chociaż różnią się one budową chemiczną, mechanizm ich działania jest bardzo podobny – hamują trzy formy cyklooksygenazy: COX-1 (jej zablokowanie odpowiada za pojawienie się działań niepożądanych; m.in. w błonie śluzowej żołądka dochodzi do zmniejszenia wydzielania śluzu i osłabienia bariery ochronnej przed kwasem solnym – może to prowadzić do powstawania wrzodów żołądka), COX-2 (głównie; zahamowanie jej aktywności warunkuje przeciwzapalne i przeciwbólowe działanie leku; w miejscu zapalenia nie powstają prostaglandyny, co obniża próg pobudliwości nocyceptorów na inne mediatory bólu) i COX-3 (działanie ośrodkowe).

Leki nienarkotyczne stosuje się przy stosunkowo słabszych dolegliwościach bólowych. Gdy problem jest poważniejszy – doszło do rozległych urazów albo pacjent zmaga się z zaawansowanym nowotworem – lekarze ordynują silniejsze farmaceutyki: leki narkotyczne (opioidowe), na przykład morfinę, kodeinę. Łączą się one ze swoistymi receptorami występującymi w mózgu i rdzeniu kręgowym, wiążącymi naturalne substancje wytwarzane przez organizm w celu złagodzenia bólu (endorfiny, enkefaliny i dynorfiny) – i prawie natychmiast znoszą ból. Ich działanie polega na tym, że presynaptycznie hamują uwalnianie neuroprzekaźników bólu (otwierając kanały potasowe lub zamykając kanały wapniowe) z centralnych zakończeń pierwotnych włókien aferentnych. Warunkują też postsynaptyczną inhibicję, gdyż prowadzą do hiperpolaryzacji błony neuronów w tylnym rogu rdzenia kręgowego (poprzez zwiększanie aktywności kanałów potasowych). Różnice w działaniu poszczególnych opioidów wynikają z ich odmiennych właściwości, m.in. różnic w powinowactwie do poszczególnych typów receptorów opioidowych.

Z kolei leki znieczulające miejscowo (lidokaina, bupiwakaina) blokują przepływ sygnałów bólowych we włóknach nerwowych. Zmieniają bowiem przepuszczalność dla jonów sodu i potasu decydujących o procesach polaryzacji i depolaryzacji.

Mechanizmy działania leków przeciwbólowych są zatem różnorodne. Nadal się je bada, gdyż nie wszystko jeszcze wiadomo.

Więcej w miesięczniku „Świat Nauki" nr 05/2012 »
Drukuj »
Komentarze
Dodany przez: Rector | 2013-03-29
Dodałbym, że np. diklofenak i leki na nim oparte według ostatnich badań silnie hamuje on COX-2, ale nie blokuje całkowicie COX-1. Skutkuje to większą skłonnością do tworzenia skrzeplin w układzie krążenia, co może doprowadzić do zatkania naczynia krwionośnego w mózgu lub w mięśniu sercowym. Więc, przynajmniej póki nie wypowie się EMA, która bada sprawę, lepiej przepisywać leki oparte na naproksenie, anapran i inne.
Aktualne numery
11/2017
10/2017 - specjalny
Kalendarium
Listopad
22
W 1904 r. urodził się Louis Néel, francuski fizyk, laureat Nagrody Nobla.
Warto przeczytać
Czy znasz powiedzenie że matematykowi do pracy wystarczy kartka, ołówek i kosz na śmieci? To nieprawda! Pasjonującą, efektowną i praktyczną matematykę poznaje się dopiero w laboratorium.

Logowanie

Nazwa użytkownika

Hasło

Autor: Olga Orzyłowska-Śliwińska | dodano: 2012-08-09
Jaki jest mechanizm działania leków przeciwbólowych?

Jaki jest mechanizm działania leków przeciwbólowych?

Odpowiada dr n. biol. Olga Orzyłowska-Śliwińska.

Ból pojawia się w wyniku urazu mechanicznego, termicznego lub chemicznego albo procesu zapalnego czy nowotworowego. Wyzwalane są wtedy przekaźniki (prostaglandyny, substancja P, kininy, jony potasu i inne), które pobudzają receptory bólowe (nocyceptory; znajdują się one w różnych tkankach organizmu, nie ma ich jednak np. w mózgu). Oczywiście bodziec musi być odpowiednio silny. Impuls nerwowy z takiego receptora zostaje przesłany najpierw do rdzenia kręgowego, a następnie do kory mózgu, gdzie powstaje wrażenie bólu. Po drodze jest przekazywany z neuronu na neuron, pokonuje więc synapsy – biorą w tym udział związki chemiczne zwane neuroprzekaźnikami, wydzielane przez błonę presynaptyczną (przed synapsą) i łączące się z odpowiednim receptorem w błonie postsynaptycznej (za synapsą). Substancje przeciwbólowe działają na różnych etapach przewodzenia bodźca.

Najczęściej zażywamy nienarkotyczne leki przeciwbólowe. Należy do nich popularny paracetamol. Hamuje on aktywność cyklooksygenazy COX-3 występującej w ośrodkowym układzie nerwowym – wskutek tego spada wytwarzanie prostaglandyn, a to powoduje zmniejszone odczuwanie bólu. COX-3 jest wariantem COX-1 (cyklooksygenazy stale obecnej w wielu typach komórek). Istnieje też COX-2 będąca indukowalną postacią enzymu, której ekspresję wzbudzają m.in. mediatory prozapalne. Prawdopodobnie paracetamol wywołuje też aktywność zstępującej drogi serotoninowej, która powstrzymuje transmisję sygnałów bólowych w rdzeniu kręgowym.

Co ważne, powyżej określonej dawki siła działania paracetamolu się nie zwiększa. Jest to tzw. efekt pułapowy. W przypadku stosowania paracetamolu u dorosłych dawka, powyżej której nie następuje wzrost aktywności farmakologicznej, to 1000 mg. Wspomniany efekt dotyczy też innych leków. Paracetamol wykazuje bardzo słabe działanie przeciwzapalne. Nie powoduje zahamowania syntezy prostaglandyn w pozostałych tkankach, dzięki czemu nie wywołuje takich skutków ubocznych, jak niesteroidowe leki przeciwzapalne (NLPZ).

NLPZ też należą do nienarkotycznych środków przeciwbólowych. Ich nazwa pochodzi od tego, że wykazują odmienną budowę od związków o działaniu przeciwzapalnym – kortykosteroidów. Wśród NLPZ można wymienić: naproksen, ketoprofen, diklofenak, ibuprofen i kwas acetylosalicylowy (aspiryna). Chociaż różnią się one budową chemiczną, mechanizm ich działania jest bardzo podobny – hamują trzy formy cyklooksygenazy: COX-1 (jej zablokowanie odpowiada za pojawienie się działań niepożądanych; m.in. w błonie śluzowej żołądka dochodzi do zmniejszenia wydzielania śluzu i osłabienia bariery ochronnej przed kwasem solnym – może to prowadzić do powstawania wrzodów żołądka), COX-2 (głównie; zahamowanie jej aktywności warunkuje przeciwzapalne i przeciwbólowe działanie leku; w miejscu zapalenia nie powstają prostaglandyny, co obniża próg pobudliwości nocyceptorów na inne mediatory bólu) i COX-3 (działanie ośrodkowe).

Leki nienarkotyczne stosuje się przy stosunkowo słabszych dolegliwościach bólowych. Gdy problem jest poważniejszy – doszło do rozległych urazów albo pacjent zmaga się z zaawansowanym nowotworem – lekarze ordynują silniejsze farmaceutyki: leki narkotyczne (opioidowe), na przykład morfinę, kodeinę. Łączą się one ze swoistymi receptorami występującymi w mózgu i rdzeniu kręgowym, wiążącymi naturalne substancje wytwarzane przez organizm w celu złagodzenia bólu (endorfiny, enkefaliny i dynorfiny) – i prawie natychmiast znoszą ból. Ich działanie polega na tym, że presynaptycznie hamują uwalnianie neuroprzekaźników bólu (otwierając kanały potasowe lub zamykając kanały wapniowe) z centralnych zakończeń pierwotnych włókien aferentnych. Warunkują też postsynaptyczną inhibicję, gdyż prowadzą do hiperpolaryzacji błony neuronów w tylnym rogu rdzenia kręgowego (poprzez zwiększanie aktywności kanałów potasowych). Różnice w działaniu poszczególnych opioidów wynikają z ich odmiennych właściwości, m.in. różnic w powinowactwie do poszczególnych typów receptorów opioidowych.

Z kolei leki znieczulające miejscowo (lidokaina, bupiwakaina) blokują przepływ sygnałów bólowych we włóknach nerwowych. Zmieniają bowiem przepuszczalność dla jonów sodu i potasu decydujących o procesach polaryzacji i depolaryzacji.

Mechanizmy działania leków przeciwbólowych są zatem różnorodne. Nadal się je bada, gdyż nie wszystko jeszcze wiadomo.